Röportaj ve söyleşi farkı: Peki “görüşme” (mülâkat) nedir?

“`html

“Söyleşi” ve “Röportaj” Kavramları: Farklılıklar ve Sırları

Gazetecilik camiasında yaygın olarak kullanılan “ söyleşi” ve “ röportaj” terimleri çoğu zaman birbiriyle karıştırılmakta. Eski dönemlerde “ mülâkat” olarak adlandırılan “ görüşme” kavramı da, bu iki terimin arasında kaybolabiliyor. Fakat bu iletişim biçimlerinin her biri, farklı amaçlara hizmet ediyor. Gelin, gazetecilik teknikleri açısından bu farklılıkları ve püf noktalarını Journo’nun “Temeller” yazı dizisinde birlikte inceleyelim.

Birçok Türkçe sözlükte “ mülâkat” ve “ söyleşi” gibi kelimeler, “ röportaj” ile eş anlamlı gösterilse de, bu yanılgıdır. Her bir terim arasında anlam farklılıkları bulunmakta. Şimdi, bu terimlerin doğru tanımlarını kısaca gözden geçirelim:

Görüşme (veya eski dilde mülâkat): Belirli bir konuda bilgi edinmek veya bir kişinin düşüncelerini almak amacıyla yapılan, genellikle sorulara verilen yanıtlarla ilerleyen bir süreçtir. Daha resmî bir ortamda yapıldığı için, sorular genellikle önceden belirlenmiştir. Bu tür görüşmelere yalnızca habercilikte değil, iş mülakatları ve akademik görüşmeler gibi farklı alanlarda da rastlamak mümkündür.

Röportaj: Bir gazetecinin, belirli bir konu hakkında bilgi toplama ve bir olayın arka planını aydınlatma amacı gütmesi ile ortaya çıkan, derinlemesine habercilik eseridir. Röportaj, birden fazla görüşmeyi ve çeşitli veri kaynaklarını içerebilir. Gazetecinin birinci elden gözlemleri, betimlemeleri ve belirli bir ölçüde yorumları da bu içerikte yer alır.

Söyleşi: Bir kişiyle yapılan, genellikle samimi bir sohbet dinamiğinde geçen ve okura soru-cevap şeklinde sunulan bir aktarım biçimidir. Bu içerik, tarih boyunca gazetecilikten sanat ve özellikle edebiyat yayıncılığına kadar pek çok alanda kullanılmıştır.

Fransızca “reportage” ve İngilizce “feature” Kavramları

Yapılan her görüşmenin sonucu, mutlaka yayımlanmak zorunda değildir. Yayımlandığında, bu görüşme bir söyleşi formatında okuyuculara sunulabileceği gibi, röportajın bir parçası da olabilir.

Latince “reportare” (geri taşımak) kökünden türetilen Fransızca “reportage” terimi, haber oluşturma veya bildirim anlamına gelir ve genellikle belirli bir konunun derinlemesine ele alındığı içerikler için kullanılır. İngilizce karşılığı olan “feature”, ekonomi ve eğitim gibi farklı konular üzerine bir haber türü olarak Türkçeye çevrilmiştir.

Günümüzde “edebî gazetecilik” veya “yavaş gazetecilik” olarak adlandırılan bu alanda 1950’lerde Türkçede en iyi örneklerini veren Yaşar Kemal, röportajın yaratıcı yönünün, düz habercilikten nasıl ayrıldığını belirtmişti. Fikret Otyam, röportajın insanların hikâyesine dayanan bir anlatım biçimi olduğunu vurgulamış, Kayıhan Güven ise bu türü “Kelimelerle görüntü oluşturmak” olarak tanımlamıştır.

Bu bağlamda, röportaj, gerektirdiği emek açısından en yoğun gazetecilik türlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Çünkü söyleşinin aksine, bir kişiyle yapılan görüşme (bunu mülâkat da diyebiliriz) genelde iyi bir röportaj üretmek için yeterli olmuyor; çok daha fazlası gerek.

Röportajın Çeşitleri ve ‘Düz Haber’ Farklılıkları

Diğer bir yandan, röportajları yalnızca araştırma ve soruşturma haberciliği olarak değerlendirmek yanlıştır. Atilla Girgin, kişisel tanıklık temelli bu gazetecilik biçiminin, ‘düz haber’lerin aksine kendisini sadece somut verilerle sınırlamadığını ve öznel deneyimlere de açık olduğunu vurgulamaktadır.

• Röportajda bir “kanıtlama mantığı” bulunur: Yazıda soruşturma ve araştırmaya dayanan bilgiler inandırıcı bir biçimde sıralanmalıdır. Okurun, yazıyı okuyarak yazarla birlikte benzer sonuçlara ulaşması beklenir.
• Röportajda olayın aktarılması yetmez: Gazeteciden, olayların sadece aktarımını yapmak yerine bu bilgilerin anlamını ortaya çıkartacak bir metin oluşturması beklenir. Bu veri, kesin ve detaile dayalı olmalıdır.
• Röportaj iki taraflı bir etkileşimdir: Röportaj düzenleyen kişi, bir kalemin üzerine tutturulmuş göz, burun ve kulaktır. Bunun için, görmek, duymak, hissetmek ve yaşamak önemlidir.

Oya Tokgöz’ün “Temel Gazetecilik” adlı kitabında, röportaj türleri belirtilmektedir: Haber röportajı, biyografi röportajı, araştırıcı ve yorumlayıcı röportaj, macera veya kişisel hikâye röportajı, yerel olayları anlatan röportaj.

Tokgöz’e göre, röportajları diğer haber stillerinden ayıran ana özellik, “ters piramit” yerine “düz piramit” tekniği ile işlenmeleridir. Arabirimde olayın özü ve sonuçları yerine, gazeteci tarafından vurgulanan belirli ayrıntılar yer alacaktır. Sonuç olarak, röportajlar, düz değil, “renkli haber” yazım tarzını benimser.

Başarılı Bir Görüşme Nasıl Gerçekleştirilir?

İster söyleşi ister röportaj yapacak olun, gazetecinin etkili bir görüşme yürütmesi şarttır. Peki, bu sürecin püf noktaları nelerdir?

Dünyanın en köklü gazetecilik okulu Columbia Üniversitesi’nin web sayfasında, görüşmeler için 4 temel ilke belirtilmiştir. Bunları şu şekilde özetleyebiliriz:

1. Ön Hazırlık Yapın: Görüşme yapmadan önce konuyu ve muhatabınızı iyice inceleyin. Geçmiş yayınları tarayarak gereken bilgileri toplayın. Bu aşamada iyi hazırlanırsanız, görüşme sırasında doğru soruları yöneltebilir ve güven ilişkisi kurabilirsiniz.
2. Güven Oluşturun: Başarılı bir görüşme, muhabir ve kaynak arasında pozitif bir ilişkiye dayanır. Kaynağın kendini rahat hissetmesini ve bilgi vermeye istekli olmasını sağlamak önemlidir. Düzenli olup, görüşme süresince belirli bir mesafeyi koruyun.
3. Doğru Sorular Sorun: Kaynağın yanıtlayabileceği ve onu konuşturmaya teşvik edecek sorular sorun. Açık uçlu (örneğin “Bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?”) ve kapalı uçlu sorular sorun. Bazen zorlayıcı sorular da sormanız gerekebilir.
4. Aktif Dinleyici Olun: Görüşme sırasında kaynağı dikkatle dinleyin, notlar alın. Sadece söylediklerine değil, beden diline ve ses tonuna da önem verin. İyi gazeteciler, iyi dinleyicilerdir.

Bir Görüşmenin Akışı İçin 10 Madde

Gazetecinin görüşme esnasında dikkat etmesi gereken önemli noktalar şunlardır:

1. Kendinizi dürüstçe tanıtın.
2. Görüşmenin amacını ve süresini net bir şekilde belirtin.
3. Görüşmeye alışık olmama ihtimaline dikkat ederek, görüşmenin içerik kullanımını anlatın.
4. Kaynak, isminin gizli kalmasını isterse gazetecilik ilkelerine uygun hareket edin.
5. Kaynağın cevaplayabileceği açık sorular sorun ve yeterli zaman tanıyın.
6. Kaynağa karmaşık veya belirsiz cevaplar vermesi için açıklama isteyin. Bazen sessiz kalmanız da etkili olabilir.
7. Gerekirse, kaynağın daha önceki sözlerini tekrar edin.
8. Kamunun yararına olan soruları yeniden sorun, fakat ısrarcı olmada sınırları iyi değerlendirin.
9. Görüşme esnasında ders vermekten kaçının ve tartışma ortamı yaratmayın.
10. Görüşmeyi gereksiz yere uzatmaktan kaçının, ancak başlangıçta bir zaman sınırlaması koymamaya çalışın.

Gazeteci Bob Woodward’dan Öneriler

Son olarak, Watergate Skandalı’nın delillerini ortaya çıkaran gazetecilerden Bob Woodward’ın, araştırmacı gazetecilik üzerine verdiği “Masterclass” dersindeki bazı değerli ipuçları, haber üretim süreçleriniz için faydalı olabilir. Bunlar arasında şunlar yer almaktadır:

• Her zaman gerçekleri ve onların “en doğru versiyonunu” araştırın: Bilgiyi dikkatlice toplayın, doğrulayın ve değerlendirin. Hiçbir durumun soruşturulamayacağını düşünmeyin. Konfor alanınızdan çıkın.
• Haberlerde kişisel görüşlerinizi dışlayın, gerçekleri duygulardan ayırın. Güvenilirlik için taraf tutmaktan kaçının ve iktidarları sorgulayın.
• Veri toplayarak insan kaynaklarına öncelik verin: Olay yerindeki araştırmanın önemini göz ardı etmeyin.
• Topladığınız bilgileri titizlikle düzenleyin, karşılaştırın ve dosyalayın: İlk taslağınıza aşırı değer vermeyin, onu geliştirirken somut ayrıntılar kullanın. Meslektaşlarınızdan geribildirim alın ve her zaman kamu yararını gözetin.

• Basın Sözlüğü. İ. Ü. İletişim Fakültesi Yayını. İstanbul, 1998.
• BAŞKUT, Cevat Fehmi, Gazetecilik Dersleri. İ. Ü. İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü Yayınları No:8. İstanbul, 1967.
• BİNYAZAR, Adnan, “Türkiye’de Röportajın Tarihçesi”, Milliyet Sanat Dergisi, 29 Ağustos 1975.
• BROWNE, Christopher, Gazetecinin El Kitabı. MediaCat Kitapları. Ankara, 2000.
• BÜLBÜL, A. Rıdvan, Genel Gazetecilik Bilgileri. İletişim Kitapları. Konya, 2000.
• Büyük Sözlük (Fransızca-Türkçe). Milliyet Yayınları, İstanbul, 1990.
• DEMİRYAN, Raffi, İtalyanca-Türkçe Sözlük. İnkılap Kitabevi. İstanbul, Mart 1993.
• Dictionnaire Encyclopédique. Larousse. Paris, 1991.
• Dictionnaire Universel Langenscheidt, Turc-Français. Berlin und München, 1966.
• Fransızca-Türkçe, Türkçe-Fransızca Büyük Sözlük. Bilge Yayınları. Ankara, 1999.
• GAILLARD, Philippe, Gazetecilik. Çev. Mehmet Selami Şakiroğlu. İstanbul, 1991.
• Gazetecinin El Kitabı. Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı. İstanbul, 2000.
• GİRGİN, Atilla, Haber Yazmak. DER Yayınları. İstanbul, 2002.
• GİRGİN, Atilla. “Röportaj-Mülakat-Söyleşi (Bölüm I)”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. Ocak 2012. https://doi.org/10.17064/iüifhd.64278.
• GİRGİN, Atilla, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etiği. 2. Baskı. İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2003.
• İngilizce-Türkçe Sözlük. Sabah Yayınları. İstanbul, 1992.
• Le Grand Robert de la Langue Française. Dictionnaires Le Robert. Paris, 2001.
• Le Petit Larousse Compact 2003. Larousse. Paris, 2002.
• Martin-LAGARDETTE, Jean-Luc, Le guide de l’Ecriture Journalistique. La Découverte, Paris, 2003.
• ÖZÖN, Mustafa Nihat, Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. İstanbul, 1965.
• SARAÇ, Tahsin, Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları. 9. Basım. İstanbul, Ekim 2001.
• SCHLAPP, Hermann, Gazeteciliğe Giriş. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• SCHNEIDER, Wolf ve Paul- Josef Raue, Gazetecinin El Kitabı. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• ŞENYAPILI, Önder, “Çağdaş Gazetenin Önemli Yazı Türü: Röportaj”, İletişim, 1981/2.
• TOKGÖZ, Oya, Temel Gazetecilik. İmge Kitabevi. 2. Baskı. Ankara, 1987.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR:

“`