Dünyanın en değerli nefrit yataklarına ev sahipliği yapan Hotan Nehri, Çin’in batısındaki Sincan bölgesinde yer alıyor. Ancak, kontrolsüz madencilik faaliyetleri nedeniyle bu bölge için yeni kısıtlamalar getirildi. Binlerce yıl boyunca Çin kültürünün önemli bir parçası olan yeşim taşı, artık ekolojik rehabilitasyon sürecine girmiş durumda.
Çin medeniyetinde “paha biçilemez” olarak adlandırılan ve erdemin simgesi kabul edilen nefrit, günümüzde yaklaşık 30 milyar dolarlık bir pazar hacmine ulaşmış durumda. Hotan Nehri ve onu besleyen Beyaz ve Siyah Yeşim nehirleri, sularında bulunan büyük nefrit bloklarıyla ünlü. Yerel arayıcılar, nadir bulunan yüksek kalitedeki tek bir nefrit parçasının yaklaşık 212 bin dolar (1 milyon yuan) değerine ulaşabildiğini belirtiyor.
Ancak, son yıllarda bölgedeki yerel Uygur halkının tarihsel olarak önemsemediği bu maden, 1990’lı yıllarda Çin’in doğusunda artan talep nedeniyle büyük bir ekonomik hareketliliğe sahne oldu. Bu döneme “yeşim hücumu” deniliyor ve bu süreçte taşın gram fiyatı altını geride bıraktı. Fakat bu yüksek talep, nehir yatağındaki rezervlerin hızla tükenmesine ve ekosistemin zarar görmesine neden oldu.
Uluslararası Gemoloji Derneği (IGS) uzmanları, piyasada “yeşim” olarak adlandırılan iki farklı mineral olduğunu belirtiyor. Hotan’da çıkarılan nefrit, antik dönemlerden beri kullanılan bir türdür; bu mineral, asbestle yapısal benzerlik gösterse de sağlık riski taşımayan, son derece dayanıklı ve lifli bir yapıya sahip. Diğer yandan, jadeit adı verilen tür ise 18. yüzyılda Myanmar’dan Çin’e gelmiştir.
Son olarak, Sincan hükümeti, yatakların hızla tükenmesi ve ağır iş makinelerinin bölgedeki ekosisteme verdiği zarar nedeniyle radikal önlemler aldı. 2007 yılından itibaren, nehir boyunca tüm ticari kazı lisansları iptal edildi. Yetkililer, ekosistemin kendini yenileyene kadar bireysel ve ticari madencilik faaliyetlerinin durdurulduğunu ve gelecekteki çalışmaların yalnızca sıkı devlet denetimi altında ve düzenli bir şekilde yürütüleceğini duyurdu.
